VU-Kamerorkest home

Ludwig van Beethoven (1770-1827)

Symfonie nr 5 in C, Op. 67

1. Allegro con brio
2. Andante con moto
3. Allegro -
4. Allegro

Waarom is Beethovens Vijfde de allerbekendste aller symfonieën? Natuurlijk omdat iedereen, zelfs al is pollepelgeroffel zijn hoogste muzikale uitdrukking, de eerste acht noten meteen zo goed begrijpt dat hij ze de rest van zijn leven kan nazingen

(jammer dat het ritme dan meestal verkeerd is:

niet maar ).

Dit ijzersterke openingsmotto heeft velen meegesleept. Bijvoorbeeld vooraanstaande dichter, musicus en ook componist E.T.A. Hoffmann (geen familie) heeft deze symfonie met zijn Romantische pathos benoemd tot “über alle Mab en herrliche tiefsinnige Sinfonie”. Hij legt nog uit: “Wie führt diese wundervolle Komposition in einem fort und fort steigenden Klimax den Zuhörer unwiderstehlich fort in das Geisterreich des Unendlichen”. Na Hoffmann hebben nog talloze componisten, dichters, schrijvers, critici ons gezegd dat dit toch wel de allergeweldigste symfonie is. Daarnaast, al is dat misschien meer gevolg dan oorzaak, zijn voor de generaties die de Tweede Wereldoorlog hebben meegemaakt die openingsnoten ook nog onvergetelijk omdat ze het herkenningssignaal van de geallieerden waren. Alle Nederlanders tussen de 30 en de 50 zijn, voor zover nog nodig, er met hun haren bijgetrokken door de Nederlandse band Eksepsion, die deze Vijfde heeft verlevendigd tot “eigentijds” idioom, waarbij de symfonie overigens al na de eerste paar frases wegzakt in de Nederpop.

Niettemin, Beethovens Vijfde bestaat uit meer dan acht noten, en u krijgt ze vandaag allemaal te horen. Aan u om te beoordelen of de rest van de symfonie de beloften van het openingsmotto inlost.

Vijfde Symfonie

De Vijfde Symfonie is begonnen toen Beethoven bijna klaar was met zijn Eroica. Zoals een waarachtig Romantische Symfonie betaamt, hebben zowel de Eroica als de Vijfde een buitenmuzikale thematiek, die bovendien verwant is: de Eroica gaat over De Abstracte Held, de Vijfde gaat over De Overwinning op het Noodlot (Beethoven zou zelf over het openingsmotief gezegd hebben: “het noodlot klopt aan de deur”, en de Vijfde is sindsdien vaak omschreven als “Noodlotssymfonie”). De toonsoort van de Eroica is Es majeur, de Vijfde staat in de parallel C mineur!

Het eerste deel van de Vijfde is zeer heroisch van karakter. Het deel is, zoals eigenlijk de hele symfonie, klassiek van structuur: er zijn twee hoofdthema’s, het eerste is een stoere, “mannelijke” verwerking van het openingsmotief over een c-mineur drieklank, het tweede thema is lyrisch, “vrouwelijk” — maar er is tegelijk in de cello’s als tegenstem het “mannelijke” openingsmotief. In de rest van het deel komt het heroische eerste thema veel uitgebreider aan bod dan het lyrische tweede.

Het tweede deel is een Haydn-achtig, zeer elegant Andante. Een groter contrast met het eerste deel is nauwelijks denkbaar. Toch rommelt ook hier zo nu en dan de vulkaan.

Het derde deel is een scherzo met trio, waarvan het hoofdthema een variant is van het openingsmotief van de Symfonie. Het leukste stuk van dit deel is de langdurige overgangspasssage naar het Vierde deel. Strijkers tokkelen zachtjes een liedje terwijl blazers uit de verte proberen het openingsmotief op te dissen; dan speelt het strijkorkest een lang aangehouden, zeer zacht akkoord, terwijl alleen de pauk nog het openingsmotief blijft mompelen. Vervolgens komt in een paar seconden de vreugdevulkaan tot uitbarsting: het vierde deel stampt binnen, eindelijk op een drieklank van C majeur.

Dit vierde deel is door Beethoven groter georkestreerd dan de eerste drie: er zijn als extra instrumenten een contrafagot, drie trombones en een piccolo. De piccolo-noten geven een wel heel feestelijk karakter! Voor Beethovens tijdgenoten moet dat nog wel werkzamer zijn geweest dan voor ons, want het was de eerste keer dat een piccolo of trombone mocht meespelen in een symfonie. De vreugde-uitbarsting wordt alleen even onderbroken voor een terugblik op het derde deel, dan eindigt de symfonie in een exuberant C majeur. Dit vierde deel is archetypisch Romantische muziek, als ongeremde expressie van ten volle beleefde extreme emoties: als men deze vreugde-uitbarsting met koele distantie bekijkt kan ze haast potsierlijk worden, maar als ze overtuigend gebracht wordt en genomen wordt voor wat ze wil zijn, is het een vuurwerk-vulkaanuitbarsting zonder weerga.

De première van de Vijfde Symfonie was in 1808, tijdens een door Beethoven georganiseerd, gedirigeerd en gespeeld concert waarbij niet alleen deze Symfonie in première ging, maar ook de Zesde (“Pastorale”), het Vierde pianoconcert en de Koorfantasie, en waarbij ook “Ah! Perfido”, delen uit de Mis in c, en een geïmproviseerde pianofantasie op het programma stonden. Alles bijeen duurde het concert ruim vier uur. Uit een bewaard gebleven oorgetuigeverslag schrijven wij over: “Neuntes Stück: Eine grob e sehr ausgeführte, zu lange Symphonie.” En een opmerking over hoeveel ganzeveren wel niet nodig waren geweest (34) om de cellopartijen uit te schrijven. Dat was alles... Kort daarna begon wel de triomfmars van deze symfonie, het openingsmotief en de Heldenstrijd waren te krachtig om onopgemerkt te blijven.

Beethoven en de liefde

Uit brieven van Beethoven die in 1957 boven water gekomen zijn weten we dat hij in de tijd die het componeren van zijn Vijfde besloeg razend verliefd is geweest op Josephine Gräfin von Brunswick. Haar veel oudere echtgenoot was heengegaan, en er ontstond een moeizame verhouding met Beethoven. Josephine wilde omwille van haar kinderen niet echt met Beethoven in zee - of zou het standsverschil toch ook een rol gespeeld hebben? Later is ze wel hertrouwd, met een baron, en diep ongelukkig geworden. Tijdens de verhouding heeft Beethoven weinig gewerkt, ook de Vijfde schoot niet op. Pas toen Josephine hem gedumpt had, heeft Beethoven in een gigantische uitbarsting van creativiteit een hele reeks stukken (af)gemaakt, de Vierde en de Vijfde Symfonie, het Vioolconcert, het Vierde Pianoconcert, de Rasumovsky-kwartetten. De luisteraar moet zelf maar bedenken of in deze Vijfde de treurnis van de afgewezen minnaar verwerkt wordt....

Rutger Hofman