VU-Kamerorkest home
W.A. Mozart (1756-1791)
‘Vado, ma Dove? o Dei!’, KV 583
L. van Beethoven (1770-1827)
Scene und Arie ‘Ah! Perfido’, op.65
In Mozarts tijd werd de kunstenaar toch minder dan nu gezien als de onaantastbare spreekbuis van Het Hogere. Zo was het heel gebruikelijk om bij uitvoeringen van al eerder gecomponeerde opera’s hele delen of aria’s te schrappen als ze de dirigent of de zanger niet aanstonden, en net zo gemakkelijk werden er nummers toegevoegd als een sterzanger niet content was met het voorhanden materiaal. Zo componeerde Mozart voor een uitvoering van Martín y Solers opera ‘Il burbero di buon core’ een treurige aria erbij voor de sopraan Louise Villeneuve, die overigens ook de eerste Dorabella was in Mozarts Così fan tutte.
De tekst van ‘Vado ma dove’ beeldt een vrouw uit, die bijna radeloos is in haar gedwarsboomde liefde. Deze concertaria bestaat uit twee delen: na een dramatische uitroep van machteloosheid volgt een allegro moderato, waarin de sopraan de inspiratiebron van haar liefde smeekt om haar te hulp te komen.
De term concertaria is trouwens niet gereserveerd voor dergelijke geïnterpoleerde stukken; ook aria’s die zijn gecomponeerd om als losse stukken op een concert te worden uitgevoerd worden zo genoemd. Mozart heeft, naast 10 geïnterpoleerde aria’s, 29 zuivere concertaria’s geschreven. ‘Ah! perfido!’ van Beethoven is zo’n zuivere concertaria. De aria is voor het eerst uitgevoerd door de sopraan Josepha Duschek, voor wie jaren terug ook Mozart een aantal beroemde aria’s gemaakt had.
Ook in ‘Ah! perfido!’ treffen we een radeloze vrouw, die in heftige uitroepen haar paniekstemming belijdt. Het is dan ook niet mis. De held Achilles heeft haar zonder pardon verlaten, op weg naar heldendaden en een roemrijke dood bij Troje. ‘Ah! perfido!’ is een echt genrestuk: er zijn heel wat klaagzangen van verlaten vrouwen uit de Antieke mythologie op onvergetelijke muziek gezet, denk bijvoorbeeld aan Lamento d’Arianna van Monteverdi, of Dido’s Lament van Purcell.
Met het thema van de klaagzang van een radeloze vrouw houdt eigenlijk de overeenkomst tussen de twee concertaria’s die u vanavond hoort op. De heldin in ‘Vado ma dove’ put moed uit de gedachte aan haar geliefde, de situatie voor Deidama in ‘Ah! perfido!’ is hopeloos. De muziek van beide stukken heeft op papier wel degelijk veel overeenkomst: een dramatische opening, gevolgd door een bespiegelend deel. Maar wat een verschil van expressie! Bij Mozart zijn de emoties getemperd en gevat in een klassieke vorm, bij Beethoven barsten de woede en het verdriet uit hun voegen, staat de sopraan bijna te schreeuwen, deelt het orkest ferme sforzato-klappen uit. De omslag daarna in ‘Ah! perfido!’ zou niet groter kunnen zijn. Dat is voor mij ook typisch voor beide componisten. De emotie is in Mozarts muziek in feite even heftig aanwezig, maar wordt door een strakke vorm heel beheerst gepresenteerd. Beethoven is een beeldenstormer, hij gaat door dik en dun om zijn gevoel zo primair gekleurd mogelijk bij de luisteraar over te brengen.
Rutger Hofman
Teksten
Vado, ma dove? |
Ik ga weg, maar waarheen? |
|---|---|
| Tekst: Lorenzo da Ponte(?) | |
| Vado, ma dove? oh Dei! | Ik ga weg, maar waarheen? O Goden! |
| Se de tormenti suoi! | Als met zijn smarten, |
| Se de sospiri miei | als met mijn zuchten |
| Non sente il ciel pietà | de hemel geen medelijden voelt... |
| Tu, che mi parle al core, | Jij, die tot mijn hart spreekt, |
| Guida i miei passi amore; | leid mijn stappen in de liefde; |
| Tu quel ritegno or togli | jij, verwijder toch die hinderpalen |
| Che dubitarmi fa. | die mij doen wanhopen. |
Ah! perfido |
Ah! trouweloze! |
| Scena | Scène |
| Tekst: Pietro Metastasio | |
| Ah! perfido! spergiuro, barbaro traditor, tu parti? | Ah! trouweloze! meinedige, onmenselijke bedrieger, je vertrekt? |
| è son questi gl’ultimi tuoi congedi? | en zijn dat je laatste afscheids- woorden? |
| ove s’intese tirannia più crudel? | Waar heeft men van wreder tyrannie gehoord? |
| Va, scellerato! va, pur fuggi da me! | Ga, schurk! ga, vlucht van me weg! |
| L’ira de’Numi non fuggirai! | De toorn van de goden zal je niet ontvluchten! |
| Se v’è giustizia in Ciel, se v’è pietà, congiureranno a gara tutti a punirti. | Als er gerechtigheid in de Hemel is, als er medelijden is, zullen allen erom wedijveren om je te straffen! |
| Ombra seguace, presente, ovunque vai, vedrò le mie vendette; | Ik zal toezien hoe mijn wraak je als een schaduw volgt, en aanwezig is waarheen je ook gaat; |
| io già le godo immaginando; | ik geniet er reeds van om het me voor te stellen; |
| i fulmini ti veggo già balenar d’intorno. | de bliksems zie ik al om je heen vlammen. |
| Ah no! ah no! fermate vindici Dei! | Ach nee, laat toch, wrekende Goden! |
| risparmiate quel cor, ferite il mio! | spaar zijn hart, tref het mijne! |
| s’ei non è più qual era son’io qual fui. | Al is hij niet meer wat hij was, ik ben niets veranderd. |
| Per lui vivea, voglio morir per lui! | Voor hem heb ik geleefd, voor hem wil ik sterven! |
| Aria | Aria |
| Tekst: Anoniem | |
| Per pietà, non dirmi addio, | Omwille van het medelijden, zeg mij niet vaarwel |
| Di te priva che farò? | wat moet ik doen zonder jou? |
| Tu lo sai, bell’idol mio! | Je weet toch, mijn schoon idool, |
| Io d’affanno morirò. | dat ik van verdriet zal sterven. |
| Ah crudel! tu vuoi ch’io mora! | O wreedaard! je wil dat ik sterf! |
| Tu non hai pietà di me? | Heb je dan geen medelijden met me |
| Perchè rendi a chi t’adora | Waarom geef je haar die je aanbidt |
| Così barbara mercè? | zo’n onmenselijke beloning? |
| Dite voi, se in tanto affanno Non son degna di pietì? | Zeg mij allen, of ik in zo’n leed geen medelijden verdien? |