VU-Kamerorkest home
Bohuslav Martinu (1890-1959)
Toccata e due Canzoni
1. Toccata
2. Canzone I
3. Canzone II
Bohuslav Martinu werd in 1890 geboren in de klokketoren van de St. Janskerk van het Boheemse plaatsje Policka. Zijn vader was torenwachter en de jonge Martinu groeide op in een eenvoudige omgeving met volksmuziek en liefde voor zijn vaderland, in het bijzonder Moravië. Een anecdote vertelt, dat Martinu de beierende klokken nooit meer uit z’n hoofd is kwijtgeraakt. Al zijn muziek is doortrokken met welluidende, heldere sonore klanken, die van een emotionele betrokkenheid getuigen. Na strubbelingen op het Praagse Conservatorium vertrok Martinu naar Parijs, waar hij bij Albert Roussel ging studeren. Hij ontwikkelde zich in de periode van 1923 tot 1940 tot de meest prominente vertegenwoordiger van de zogenaamde Parijse School, een groep buitenlandse componisten die zich in Parijs verzamelde. Hij voelde zich zeer aangetrokken tot Franse kunst en muziek, vooral Debussy. Daarnaast vond Martinu in het idioom van de Moravische volksmuziek een onuitputtelijke bron van eenvoudige aansprekende ritmiek en melodie. Martinu noemde daarnaast de Elisabethaanse Madrigaalmuziek (meerstemmige veelal wereldlijke zang- en instrumentale muziek uit de 16e eeuw die zich richt op de expressie van gevoelens) en het Concerto Grosso uit de Italiaanse Barok als inspiratiebron van zijn muzikale taal. Het ligt voor de hand dat Martinu niet direct tot de avant-garde componisten wordt gerekend. Hij heeft echter wel een zeer oorspronkelijke stijl ontwikkeld uit deze versmelting van eeuwenlange tradities, die zijn werken op het eerste gehoor herkenbaar maken.
In 1940 moest Martinu uitwijken naar de Verenigde Staten onder druk van het oprukkende Duitse leger. In de hieropvolgende jaren schreef Martinu een aantal werken voor kamerorkest met piano, waarin alle instrumenten concertante passages uitvoeren zonder dat er van een solo-concert kan worden gesproken. Op deze wijze vervult ook de uitgebreide pianopartij een rol binnen het orkest.
Toccata e due Canzoni
Toccata e due Canzoni werd in 1946-1947 geschreven en opgedragen aan Paul Sacher en het Kamerorkest van Basel. Het werk vraagt een bezetting van piccolo, twee hobo’s, klarinet, fagot, trompet, pauken, slagwerk, piano en strijkers.Het eerste deel, Toccata, wordt gekenmerkt door een energieke motorische beweging, waar zich een intens zangerig thema doorheen vlecht. Het is typerend voor de muzikale stijl van Martinu, dat ook binnen ritmische motieven flarden van melodische thema’s herkenbaar zijn. De ritmes zijn vaak inventief over de verschillende instrumenten verdeeld. Partijen buitelen over elkaar in vraag- en antwoordspelletjes. Hoketus is de muzikale term voor zo’n manier van schrijven waarbij korte ritmische frasen elkaar als het ware achterna zitten. De een speelt precies als de ander niet speelt. Een ander kenmerk van Martinu’s muziek komt ook tot expressie. Verschillende ritmes bewegen zich schijnbaar onafhankelijk van elkaar en verschuiven ten opzichte van elkaar en van de maataanduidingen.
Na de Toccata volgen twee Canzoni (italiaans voor liederen). De eerste Canzone begint met een ingetogen en zangerig thema in de piano. Ook hier wordt de lyriek regelmatig ondersteund met ritmische motieven, die vanwege het lage tempo bijzonder stuwend werken. De spaarzame orkestratie in het middendeel verleent de muziek een impressionistische verfijning. De passage met solostrijkers wekt de indruk van een geïmproviseerde serenade. De aansluitende gloedvolle tutti-passage brengt weer wuivende bomen en beierende klokken in herinnering.
De tweede Canzone begint onstuimig, maar maakt spoedig ruimte voor een weemoedig zangthema dat zich rond twee noten ontwikkelt. De piano zet een cadensachtig scherzo in. Het hele orkest volgt in een hoketus-achtervolging, die als vanzelf ontspant en uitmondt in een epiloog (Adagio). Ook hier introduceren de pauken en piano een ritmische onderlaag, die als een soepele hartslag het werk tot een sober maar nobel slot voert.
Marien Abspoel