Human Ambience: van Mensenkennis naar een Begrijpende
Omgeving
Voor meer informatie: Jan Treur
treur@cs.vu.nl
Inleiding
Human Ambience is een nieuw,
breed, multidisciplinair en probleemgeoriënteerd vakgebied dat zich richt op
het functioneren van de mens in zowel fysiek als psychologisch en sociaal
opzicht. Het welzijn en functioneren van mensen hangt af van veel factoren in
de omgeving waarin zij zich bevinden. Deze omgeving kan een positief effect
hebben (een goede werkplek die RSI voorkomt, een gezellige huiskamer), maar zij
kan uiteraard ook een negatieve uitwerking hebben (teveel werkdruk,
slaapproblemen). Door beter begrip van het functioneren van mensen en de
interactie met hun omgeving, en dat begrip ook in die omgeving te
verwerken, is het mogelijk de positieve
aspecten te stimuleren en de negatieve effecten te beperken.
Het vakgebied Human Ambience
biedt inzicht in het menselijk functioneren. In het verlengde hiervan worden
deze inzichten toegepast bij verschillende soorten van praktische problemen
waar het met name gaat om het bieden van hulp aan mensen die minder gemakkelijk
functioneren. Problemen worden geanalyseerd en oplossingen bedacht met gebruikmaking
van moderne hulpmiddelen, zodat een meer begrijpende, meer menselijke omgeving
ontstaat. Een paar voorbeelden hiervan zijn:
Een medicijndoosje dat kan vaststellen of iemand wel op tijd een pil
heeft genomen.
·
Eigen-wijze
auto met aandacht voor veiligheid
Een auto die kan
vaststellen of de bestuurder dronken is of in
slaap dreigt te vallen.
·
Luisterende
en begrijpende camera’s
Camera’s met microfoons die
kunnen vaststellen of er agressie of angst
is.
·
Zorgzaam polsbandje
Een polsbandje bij ouderen dat kan vaststellen of er iets mis dreigt te
gaan.
Zie ook het rapport over Ambient Intelligence en Zorg van het
Rathenau Instituut, te vinden hier of hier.
Human Ambience maakt gebruik van biomedische kennis (bijvoorbeeld over
onderwerpen zoals medische fysiologie en geneesmiddelen) en kennis vanuit de
psychologie (bijvoorbeeld onderwerpen over geestelijke gezondheid, sociale
psychologie, experimentele psychologie,
en cognitieve neuropsychologie). Dit is kennis op over hoe mensen in
biomedisch, psychologisch en sociaal opzicht functioneren. Daarnaast worden
onderwerpen op het gebied van informatica en kunstmatige intelligentie
gebruikt. Mensden die werken op het gebied van Human Ambience beschikken over
de kennis en vaardigheden die nodig zijn om te analyseren hoe een mens
functioneert en daarvan modellen te maken die de basis vormen voor hulpmiddelen
ter ondersteuning van het functioneren.
Er is in de afgelopen jaren een enorme toename geweest aan technologieën
die mensen in staat stellen een beter en veiliger leven te leiden. De vraag
naar dergelijke moderne technologieën neemt alleen maar toe. Dit zorgt ook voor
een toenemende vraag naar mensen die in staat zijn om modellen te formuleren
die aan deze technologieën ten grondslag liggen.
Achtergrond bij het thema: van mensenkennis naar een begrijpende
omgeving
Er is een sterke ontwikkeling om de omgeving van de mens steeds meer een
dieper inzicht te geven in het functioneren van de mens, en die omgeving
daarmee meer begrip te geven en menselijker te maken. Zo’n omgeving heeft
sensoren waarmee op diverse manieren een mens en zijn omgeving in de gaten
gehouden kunnen worden, en houdt op grond daarvan en van eigen kennis over het
cognitief, emotioneel, fysiek en sociaal functioneren van mensen in hun
omgeving een model bij. Op basis van zo’n model kan op een intelligente,
begrijpende manier gereageerd worden in het belang van welzijn/gezondheid en de
effectiviteit van het
functioneren en ontwikkeling van deze mens. Een dergelijke interactie is
gebaseerd op een versterkt awareness op twee manieren, vanuit het gezichtspunt
van de mens en vanuit het gezichtspunt van de omgeving:
·
human awareness: awareness van de persoon (m.b.t. zijn toestand,
functioneren en ontwikkeling) enerzijds, en anderzijds m.b.t. de relevante
omgevingsfactoren en de interactie van de twee
·
ambience awareness: awareness van de omgeving, enerzijds
m.b.t. de aanwezige personen (hun toestanden, functioneren, en ontwikkeling),
en anderzijds m.b.t. de omgevingsfactoren en de interactie van de twee
Door deze ontwikkeling wordt niet alleen de mens, maar ook de menselijke
omgeving (ambience) meer bewust en menselijk. Een goed opgezette interactie
tussen mens en omgeving kan een positieve invloed hebben op verschillende
niveaus:
- individu;
bijvoorbeeld
o
effectief
functioneren
o
stimuleren
van gezond functioneren en gezondheidsproblemen voorkomen
o
leren
en ontwikkelen
- organisatie;
bijvoorbeeld:
o
efficient
functioneren door goed functionerende medewerkers
o
leren
van de organisatie
- samenleving als geheel; bijvoorbeeld:
o
beperking
van kosten voor ziekte en arbeidsongeschiktheid
o
efficient
beheer van de omgeving kan onnodige (latere) kosten voorkomen
Motivatie
De thematiek komt naar voren in nieuwe ontwikkelingen onder verschillende
labels, waaronder: human factors, ambient intelligence, human computing,
ambient computing, ubiquitous computing, (cognitieve) ergonomie. Om degelijke
dingen goed te doen, is uitgebreide kennis en begrip nodig van menselijk
functioneren in een zodanig grijpbare vorm dat er vanuit de omgeving
ondersteund kan worden. Belangrijk onderdeel van het pakket Human Ambience is
daarom ook kennis van modellen en het maken daarvan, gebaseerd op aanwezige
kennis uit de ondersteunende disciplines. Er zijn een aantal maatschappelijke
ontwikkelingen waarvoor deze studie zeer relevant is. Voor meer voorbeelden,
zie de bijlage.
·
zorg voor ouderen
Door de toenemende vergrijzing is dit een belangrijk maatschappelijk thema.
Ondersteuning van ouderen en hun zorgverleners is van groot belang om dit aan te
kunnen
·
gezondheidsmanagement
Om de kosten van ziekte beheersbaar te houden willen zorgverzekeraars en
werkgevers in toenemende mate investeren in mogelijkheden om te voorkomen dat
werknemers ziek worden. Ondersteuning hiervan is een interessante uitdaging.
·
veiligheid en criminaliteit
Veiligheid en criminaliteit staan ook hoog op de maatschappelijke agenda.
Het gaat aan de ene kant om bewaking en signalering en computer-ondersteund rechercheren,
maar aan de andere kant ook om het begeleiden van criminelen, bijvoorbeeld
iemand (weer) op een gecontrolleerde manier in de samenleving laten
functioneren na of in plaats van gevangenisstraf of tbs.
·
milieuthematiek
Locale en globale milieukundige thema’s van bijvoorbeeld locale schadelijke
fijnstofconcentraties tot globale klimaatverandering lenen zich ook goed voor
een aanpak vanuit deze studie. Het monitoren en analyseren van de omgeving in
dit opzicht en het bepalen van de effecten daarvan op de mens vereist vormen
van modelleren en ondersteuning van beslissingen t.a.v. deze omgevingsfactoren.
Samenwerkingen en Sponsors
- Philips Personal Medical Systems
- TNO Human Factors
- Instituut voor Psychotherapie PICOWO
- NWO-instituut voor Criminologie NSCR
- Ragility
Bijlage Verdere
voorbeelden
·
biofeedback bij fysieke
inspanningen zoals bij sporters (meten hartslag
e.d. en op grond daarvan feedback geven; bijv. “in het rood rijden”)
·
in kritische beslissituaties wordt een model van de emotionele of
stress-toestand van de persoon bijgehouden en gebruikt om advies/bijsturing te
geven
·
RSI-risico’s worden ingeschat en op grond daarvan wordt feedback gegeven
·
iemand krijgt feedback over een
aantal fysiologische aspecten en wordt ondersteund om zich bewust te worden van zijn of haar reacties en om
daaruit te leren
·
een model van de aandacht van de persoon wordt bijgehouden (o.a. door
blikrichting) en op grond daarvan wordt gesignaleerd als iets belangrijks over
het hoofd gezien wordt; dan bijvoorbeeld attenderen, of door de computer laten
oppakken (dynamische taakallocatie)
·
bewakingcamera’s leveren
beelden die geanalyseerd worden op patronen die tot alarmering
moeten leiden, zoals een vechtpartij, inbraak of overval
·
een model van het vertrouwen dat een persoon in iets of iemand anders
heeft wordt bijgehouden en betrokken in feedback
·
een model voor vermoeidheid en/of overlading van de persoon wordt
bijgehouden en gebruikt als basis voor feedback
·
van iemand met een eetprobleem wordt het eetgedrag gemonitord en van
feedback voorzien in het licht van het type probleem
·
van een crimineel wordt een model bijgehouden en gemonitord of hij/zij in
een situatie dreigt te komen waarin hij/zij weer de fout in gaat
·
een user
interface houdt rekening met cognitieve en emotionele achtergronden van
een gebruiker
·
een Website
wordt op een adaptieve manier afgestemd op de cognitieve en emotionele
achtergronden van een gebruiker
·
een persoon die participeert in
een virtuele omgeving en daarbij gemonitort en
begeleid wordt, bijv. middels andere, virtuele karakters
·
een persoon met een chip met specifieke informatie wordt gesignaleerd
samen met een andere persoon of een object met een chip met informatie
(bijvoorbeeld iemand in labiele toestand en een wapen, of twee leden van een
dubieuze organisatie)
·
de omgeving zich laten
aanpassen aan een persoon met een specifieke handicap
zodra de persoon ‘in beeld komt’
·
een psychotherapie
wordt ondersteund door het signaleren van kritische momenten in het dagelijkse
functioneren (bijv. oplopende stress of boosheid)
·
geautomatiseerde begeleiding
van medicijngebruik
·
geautomatiseerde begeleiding
bij het aanpakken van verslavingsproblemen
·
geautomatiseerde ondersteuning
van begeleiding (case management) van zelfstandig
wonende bejaarden, psychiatrische patienten, …
·
geautomatiseerde ondersteuning
van gevangenisvervangende straf en behandelvormen van veroordeelde misdadigers
Polsband houdt continu bejaarde
in de smiezen
AMSTERDAM - Sensoren doen automatisch
het licht aan als een bejaarde ’s nachts naar het toilet gaat. Een
polsbandje waakt ervoor dat de bejaarde niet onderkoeld raakt als hij de weg
naar zijn bed niet terug kan vinden. Deze en andere technische snufjes moeten
de bejaarden in zorgcentrum Lobede in het Gelderse Tolkamer meer veiligheid
bieden.