Voelsprieten

Een bekend verhaal: iedereen wist dat het project
ging falen, echter in de bestuurskamer was dat nog
niet doorgedrongen.  Neem de NS die een week voor
het Fyra debacle nog hosanna sprak over het ding.
Intern wist men het al lang.   Wellicht al vanaf
de gunning.  Maar in de bestuurskamer werd het
niet gehoord.  Een mogelijke oorzaak is dat de
signalen die de top bereiken meestal nogal zwak
zijn.  Ik pleit er dan ook voor dat bestuurders
voelsprieten gaan ontwikkelen voor zaken die
tekort gaan of dreigen te schieten.  Het is aan
hen om dan maatregelen te nemen voor de goede
afloop.

Laten de het ETPM systeem van de belastingdienst
er eens bij nemen.  Wiebes constateert in een
brief aan de Tweede Kamer: ``De boodschap zat soms
al langer verpakt, hoewel beleefd geformuleerd en
eufemistisch gesteld, in uitvoeringstoetsen die
echter nooit integraal openbaar werden.'' Het is
dus de kunst is om dit niet op te hoeven
schrijven, maar het van te voren te spotten en
oplossen.

Om wat voor signalen gaat het dan?  Het
samenvattend auditrapport uit 2012 door de
Auditdienst Rijk (vallend onder hetzelfde
ministerie) geeft inderdaad zwakke signalen af.
Daar lezen we bijvoorbeeld: ``Ketenbrede massale
gegevensverwerking is niet aantoonbaar in
control''.  Het zou dus wel in control kunnen zijn
alleen is er een aantoonbaarheidsprobleem, leest
de argeloze bestuurder.  We lezen verder:
``Bijvoorbeeld voor een belangrijk systeem als
ETM-loka ontbreken controles waarmee kan worden
vastgesteld dat heffingsgegevens juist en volledig
worden verwerkt. De omzetbelasting is een
voorbeeld waarbij in ketenbrede massale
gegevensverwerking goede stappen zijn gezet.'' Een
kritiekpunt op een of ander systeem maar
natuurlijk wel afsluiten met een positief punt,
dat stelt de bestuurder weer gerust.

Dan nog maar eens verder gezocht naar dat ETM-Loka
systeem.  Dat vinden we bij het onderwerp over
ETPM, het nu afgeschoten project.  Daar lezen we
dat er problemen met dat ETM zijn, maar dat de
ervaringen van ETPM een positief beeld geven.  Het
kopje heet toch: ``Ontwikkeling ETPM blijvende
aandacht is gewenst''.  Maar het beeld was toch
positief?  Dus: nog een zwak signaal.

Omdat het nog een tijdje duurt eer de verlossing
nabij is met ETPM is het devies: ''Voorlopig is
monitoring van de kwaliteit van ETM-LOKA en
COA/INL (vanuit continuiteit) dus nog vereist.''
En dan weer een zwak signaal: ``Wij zijn positief
over de manier waarop de invoering van ETPM tot
nog toe is vorm gegeven. Om dit niveau in de
verdere uitwerking vast te houden, benadrukken wij
de aandachtspunten die de samenwerking met andere
partijen binnen de Belastingdienst (business en
IV-keten) aangaan.''

Het is niet gemakkelijk om kaas te maken van de
teksten in dit auditrapport.  Een bestuurder zal
al gauw denken: ETM-LOKA fout, yada yada yada,
ETPM goed.  Volgende onderwerp.

In NRC lezen we echter dat al veel eerder bekend
was dat er grote problemen waren met dit project.
Hoe kan het dan dat de auditdienst jaren later met
zeer zwakke signalen komt? Het sust argeloze
bestuurders in slaap tot de bijlage van Wiebes ze
opschrikt: ``een uitgebreide beoordeling van het
op de markt verkrijgbare ETPM-systeem (Enterprise
Taxation and Policy Management) heeft uitgewezen
dat dit systeem voor de massale
Belastingdienstprocessen niet bruikbaar is. Daarom
is besloten de investering daarin niet voort te
zetten.''  Heuh?!?  Hoe kan het nu dat we anno
2014 heel stellig weten dat dit geen goed systeem
is en dat zo'n helder inzicht jaren geleden niet
gegeven kon worden?

Nog veel meer heldere taal: systemen zouden sterk
verouderd zijn, noodverbanden aangelegd,
veranderingen bijna niet door te voeren, een paar
mensen die het nog snappen, veel handwerk,
procesverstoringen, enzovoort.  Moeten we dat dan
wel geloven?

Er klopt bijna nooit iets van dergelijke
uitspraken.  Oude systemen zijn vrijwel altijd de
cash-cows van een bedrijf.  Oude software runt,
nieuwe niet.  Noodverbanden leg je alleen aan als
je op de verkeerde manier investeert in bestaande
systemen: het wordt pas een noodverband als je dat
zelf zo organiseert.  Een smalle kennisbasis is
geen "act of God" het is foutief
investeringsbeleid: je bent er zelf bij als dit
ontstaat.  Veranderingen uitvoeren duurt de
business altijd te lang.  De vraag is, hoe lang is
te lang?  Dat weten de schrijvers van dergelijke
platitudes helemaal niet.

En wat is geleerd voor de somma van 203 miljoen
Euro: ``Dat kan alleen stapsgewijs; een ICT-vlucht
naar voren is te riskant voor een dienst die
iedere werkdag bijna een miljard euro moet
binnenhalen.''  De enige weg is evolutie, dat
weten we al decennia.  Voor 100 Euro had men het
in een boek kunnen nalezen.  Maar ja, als je elke
werkdag een miljard binnenhaalt is 203 miljoen
ongeveer 98 minuten werk.

Gezondboerenverstand plus voelsprieten voor
tekortschieten.  Onmisbare tools voor goed
bestuur.

X

Meer weten over de wondere wereld van ICT
in Jip en Janneke taal? Ga dan naar de
knipselkrant van Chris Verhoef

Prof. dr Chris Verhoef is hoogleraar informatica
aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en
wetenschappelijk adviseur voor overheid en
bedrijfsleven.  Hij schrijft regelmatig een
column in de AG.  Hij is te bereiken via email:
x@cs.vu.nl.  Deze tekst is copyright SDU.  Niets
van deze uitgave mag zonder schriftelijke
toestemming van de uitgever worden overgenomen of
worden gepubliceerd.