Rembrandt en de loodgieters -- Investeren in ICT-onderwijs hard nodig

PDF Versie

Moeten we in Nederland en Belgie blijven investeren
in het onderwijzen en bijhouden van gespecialiseerde
it-kennis, terwijl tegelijkertijd outsourcing vrij
algemeen gezien wordt als duurzame trend? Informatie
heeft wetenschappers, dienstenleveranciers en
gebruikers om tafel gevraagd om over deze vraag te
discussieren. Het werd een levendige discussie en
hoewel het bereiken van consensus niet het doel was
van het gesprek, ontstond er na twee uur toch een
gedeelde mening. Over Rembrandt, loodgieters, passie,
onderwijs en investeringen in diepgaande it-kennis.

Is werkelijk gespecialiseerde technische it-kennis
nog wel van doorslaggevende betekenis voor Nederland
en Belgie? Belangrijke richtingbepalende technologische
doorbraken komen van elders, de schaal van onderzoek
en ontwikkeling is in Nederland beangstigend klein
en de belangstelling bij studenten voor elementaire
technische vakken is dalende---zo is er bij de
faculteiten wiskunde meer wetenschappelijk personeel
dan er eerstejaarsstudenten zijn.

Bovendien is de kwaliteit van it-kennis in 'opkomende'
landen bijzonder hoog. Dus rijst de vraag: investeren
in gespecialiseerde it-kennis. Waarom? Dat besteden
toch gewoon uit aan India?

De stelling valt uiteen in drie delen: outsourcing,
de noodzaak van gespecialiseerde it-kennis en
investeren in onderwijs.

 Figuur 1 - Rembrandt en de loodgieters.
Met de klok mee: Wiljo Verbruggen, Lineke Sneller,
Paul de Jong, Guido van Humbeeck, Michiel Boreel,
Stef Joosten, Chris Verhoef en Deny Smeets.

Figuur 1 - Rembrandt en de loodgieters.  Met de klok
mee: Wiljo Verbruggen, Lineke Sneller, Paul de Jong,
Guido van Humbeeck, Michiel Boreel, Stef Joosten,
Chris Verhoef en Deny Smeets. 'De grootste behoefte
is aan een klasse zwaar gekwalificeerde specialisten
die voor organisaties de grote lijnen uitzetten. En
die worden op dit moment niet opgeleid.'

Outsourcing

Wiljo Verbruggen van het Amsterdamse bedrijf Infopulse
is ervaren in outsourcing, het bedrijf heeft in
Nederland 40 medewerkers en in Oekraine en Roemenie
80. 'Ict wordt een commodity. Dus de prijs-kwaliteitverhouding
wordt doorslaggevend en die is in landen als Oekraine
veel gunstiger.'

Lineke Sneller van tapijtgroothandel en tapijttegelproducent
Interface heeft het netwerk voor de 1200 medewerkers
in 23 landen uitbesteed. Ze is werkzaam in de textiel,
een van eerste sectoren die global sourcing deed:
'Het hoeft niet per definitie om de lage prijs te
gaan. Wij hebben onlangs uitbesteed aan Engelse
bedrijven. Niet vanwege de prijs, integendeel, maar
vanwege de kwaliteit. Die konden we nergens anders
krijgen.'

En Paul de Jong van ABN Amro heeft een van de grootste
outsourcingsovereenkomsten van de laatste jaren,
die met EDS, van nabij meegemaakt. 'De baten van
een grote outsourcingsproject pluk je pas op langere
termijn. De eerste jaren gaat alles stap voor stap.
De echte rendementsverbetering moet nog komen.'

De gebruikers zien outsourcing als een duurzame,
onomkeerbare trend. En de it-leveranciers?

Michiel Boreel, van Sogeti, hanteert een ruime
definitie van outsourcing. 'Eigenlijk is onze totale
business outsourcing. Klanten besteden werk uit aan
ons. Circa 50 procent op basis van resultaatverplichting,
en 50 procent met een inspanningsverplichting. Dus
zelfs bij een striktere outsourcingsdefinitie is
nog steeds de helft van onze bedrijfsactiviteit
outsourcing.'

Guido van Humbeeck, managing partner van het Belgische
Application Engineers, wijst even later terloops op
een niet onbelangrijk neveneffect van outsourcing.
'In wezen gaat het heel vaak om verhulde ontslagen.
De overgenomen it'ers worden eerst overgeheveld naar
een dienstverlener, en na een paar jaar volgt
ontslag.' Outsourcing is in die visie ook een
instrument om de uitstoot van banen te reguleren.

Toch is er een paradox. Er wordt veel gepraat over
India en opkomende landen als China en Oekraine.
Uit de cijfers blijkt dat offshore uitbesteding maar
1,5 procent van de totale uitbestedingsmarkt voor
zijn rekening neemt, en Indiase bedrijven hebben de
afgelopen kwartalen slechte resultaten geboekt.

Boreel: 'Toch is offshore outsourcing een onomkeerbare
trend. Het gebeurt niet van vandaag op morgen. Maar
dat India en andere offshorelanden eraan komen is
zonder meer duidelijk. Ik durf de voorspelling aan
dat binnen een jaar een groot Indiaas it-bedrijf
een belangrijk westers it-bedrijf zal overnemen.'

Specificaties

Stef Joosten, partner van Ordina en hoogleraar aan
de Open Universiteit, denkt dat veel bedrijven nog
niet klaar zijn voor serieuze outsourcing. 'CMM-niveau
4 of 5 is eigenlijk noodzakelijk, terwijl veel
bedrijven nog niet verder zijn dan niveau 2'.

Wiljo Verbruggen reageert gestoken: 'Onzin, zulke
hoge CMM-niveaus zijn helemaal niet noodzakelijk.
Je kunt al veel eerder beginnen. Stap voor stap.
Het werkelijke effect boek je inderdaad pas later,
maar dat betekent niet dat je niet eerder kunt
beginnen. Uiteindelijk is 50 tot 70 procent
kostenbesparing mogelijk, terwijl je tegelijkertijd
een betere kwaliteit krijgt door meer toegewijde
medewerkers.'

Andere bekende problemen zoals het taalprobleem en
de noodzaak om werk op westerse locatie te doen
(bijvoorbeeld beheer) worden ook genoemd. Verder
ziet Joosten in de praktijk veel problemen met het
opstellen van de juiste specificaties. 'Daar halen
we geen hoog niveau in. En als de specificaties
slecht zijn, dan is het resultaat ook slecht. Indien
we in staat zouden zijn betere specificaties te
maken, zouden we een goede stap zetten in het
industrialiseren van het software productieproces.'

Volgens Chris Verhoef, hoogleraar Informatiesystemen
aan de Vrije Universiteit, worden sommige
outsourcingsovereenkomsten niet goed doordacht. 'Het
zijn deals die op de golfcourse worden gesloten.
Vaak alleen gericht op kostenreductie. Maar achter
een goede overeenkomst moet een beter idee zitten.'
Bovendien is er een gebrek aan gespecialiseerde
wetenschappelijk it-kennis op het gebied van
outsourcing.

It-kennis

Wat voor gespecialiseerde ict-kennis hebben we in
Nederland en Belgie nodig? Guido van Humbeeck stelt
dat er door de toenemende outsourcing een beperkt
aantal mensen met zeer diepgaande technische kennis
nodig is. 'Het is niet nodig om 500 mensen breed en
algemeen op te leiden. Wat we nodig hebben zijn 50
mensen die heel erg veel van de techniek weten.'

Figuur 2 - Rembrandt en de loodgieters.

Chris Verhoef vult dat aan: 'Je hebt hoog niveau
nodig voor overzicht en het opgeven van specificaties.
Je kunt het vergelijken met Rembrandt. Die zette de
grote lijnen van een schilderij op, plaatste het
model en zorgde voor de perfecte lichtval.  Daarna
zei hij tegen een gezel: werk maar uit. En als het
schilderij klaar was, controleerde hij het resultaat,
bracht nog wat essentiele verbeteringen aan en
signeerde het. In de ict hebben we van dat type
mensen nodig.'

Rembrandt is in deze metafoor de meesterschilder
die snapt hoe je een meesterwerk aflevert.

Guido van Humbeeck: 'Klopt, alleen worden er geen
Rembrandts meer afgeleverd door het onderwijs.'

Deny Smeets van de Hogeschool van Arnhem en Nijmegen
reageert fel: 'Dat kun je ook niet verwachten met
een hbo-opleiding van vier jaar. Daar heb je na je
opleiding minstens tien jaar ervaring voor nodig.'

Michiel Boreel van Sogeti: 'Ik ga er wel in mee dat
we een tekort hebben aan Rembrandts, die moeten we
zelf maken, dat is de verantwoordelijkheid van de
hele sector, door opleiding, ervaring met uitdagende
projecten, en training. Maar laten we niet vergeten
dat we naast Rembrandts ook loodgieters nodig hebben.
Mensen die het overige werk doen, die langskomen
als er problemen zijn.'

De loodgieter is in deze metafoor niet een dommekracht,
maar een slimme probleemoplosser die problemen in
de operationele sfeer kan oplossen.

Ook aan de gebruikerskant wordt de behoefte aan
Rembrandts onderschreven. Lineke Sneller van Interface:
'Onze Rembrandt moet op een hoger abstractieniveau
zitten.  Geen C++-programmeur, maar iemand met
supervisie, iemand die de lijn kan uitstippelen over
op welke gebieden ict een doorslaggevend voordeel
voor ons bedrijf kan betekenen.'

Binnen de ABN Amro zijn ze welkom, de Rembrandts,
maar met mate. 'Geef de Rembrandts niet onbeperkt
de ruimte. Ze moeten gestuurd worden vanuit de
businessoptiek, anders wordt het niks,' aldus Paul
de Jong.

Figuur 3 - Rembrandt en de loodgieters.

Onderwijs en investeringen

Op het hbo volgen ongeveer 20.000 studenten een
ict-studie, waarvan een kwart de technische kant
kiest. Deny Smeets: 'Er is een lichte teruggang in
de belangstelling voor onze studies, maar niet
dramatisch. Na vijf jaar groei met jaarlijks 15 tot
20 procent, is er nu een daling van 10 procent. Dat
is niet zorgwekkend.' Chris Verhoef signaleert bij
het wetenschappelijk onderwijs wel een aanzienlijke
daling van het aantal aanmeldingen. Los daarvan
importeert de Vrije Universiteit talent:  topstudenten
uit andere landen. 'Wij insourcen brains,' zegt
Verhoef.

Vak

De sector wordt door de deelnemers aan de ronde
tafel als onvolwassen bestempeld. En dat voor een
tak die inmiddels zo'n vijftig jaar oud is. Elementaire
vakkennis, nodig voor het ontwerpen, dreigt weg te
glijden. 'Als sector ontkennen we dit. We denken
dat we goed zijn. Maar er is totaal geen standaardisatie,
totaal geen kennisgroei. De internetbubbel heeft
hele grote schade aangericht,' zegt Boreel.

'It'ers hebben geen werkelijk methodiek. Alle andere
beta's hebben geaccepteerde methodieken en modellen.
Wij niet,' zegt Stef Joosten, die zelf is opgeleid
als elektrotechnicus.

Guido van Humbeeck voegt daar een gebrek aan kennis
bij veel zittende it'ers aan toe. 'Er is niet alleen
legacy in systemen, maar ook in de kennis van mensen.'

Innovatie

Lid van het Nederlandse nationaal innovatieplatform,
Philips-topman Kleisterlee denkt dat de kenniseconomie
een impuls kan krijgen onder het motto 'Kennis,
kunde, kassa.' Dus door te sturen op snel resultaat.
Daardoor valt onderzoek met een langere scope of
van een fundamenteler karakter af. De meeste deelnemers
aan de ronde tafel kunnen zich wel vinden in het
motto van Kleisterlee. Guido van Humbeeck:  'Een
innovatiekatalysator moet maximaal vier tot zes jaar
vooruit kijken. Dat is technisch haalbaar. Nog verder
vooruit willen kijken lijkt me niet realistisch.'

Wensen hebben ze ook voor het innovatieplatform, en
wensen betekenen eigenlijk altijd: geld. Deny Smeets
zou graag meer financiele ruimte zien om
onderwijsprogramma's voor ict-studies te ontwikkelen.
Chris Verhoef ziet het gebrek aan fondsen voor
software-engineeringonderzoek als een belangrijk
probleem. Software wordt vaak gezien als een
commerciele activiteit, subsidiegevers zien het
daarom als niet-subsidieerbaar. Volgens hem is dat
een slechte zaak voor de concurrentiepositie als
geheel omdat daarmee onderzoek naar de innovatiemotor
van Nederland stokt.

Stef Joosten zou graag meer nadruk zien op het
ontwikkelen van productsoftware. 'Als sector zouden
we daar fundamenteel meer in moeten investeren.'

Ook zijn er niet-materiele oorzaken waardoor de
doorbraak van Nederland en Belgie als werkelijk
toonaangevende kennislanden op ict-gebied uitblijft.
Een gebrek aan visie is volgens Michiel Boreel een
belangrijk knelpunt. Er is geen overkoepelend idee
over de concurrentiepositie. Wiljo Verbruggen
signaleert een veel grotere passie en toewijding
bij ict'ers in landen als Oekraine en India en dat
is een factor waar terdege rekening mee moet worden
gehouden.

Paul de Jong is het daarmee eens, en voegt eraan
toe dat we te star zijn, te weinig in staat om snel
te veranderen. 'We zijn vastgeroest. We weten het
roer niet om te gooien.'

Lineke Sneller vindt dat we ons onvoldoende bewust
zijn van de grootte van het probleem. 'Als we het
niet op kwaliteit winnen, gaan we ten onder. Want
op prijs zullen we het nooit redden.'

Conclusie

De stelling waarmee het rondetafelgesprek begon,
wordt door de meeste deelnemers niet onderschreven.
Nederland en Belgie moeten blijvend investeren in
technologische kennis, ook al wordt op hetzelfde
moment outsourcing als duurzame trend gezien. De
grootste behoefte is er aan een klasse zwaar
gekwalificeerde specialisten die voor organisaties
de grote lijnen uitzetten. En die worden op dit
moment niet opgeleid.

Frank Noe

Meer weten over de wondere wereld van ICT 
in Jip en Janneke taal? Ga dan naar de
knipselkrant van Chris Verhoef

Deze tekst is copyright SDU.  Niets van deze uitgave 
mag zonder schriftelijke toestemming van de uitgever
worden overgenomen of worden gepubliceerd.