Programmeur is de spil

PDF Versie van originele Trouw publicatie

online versie op de Trouw website met reacties

Tweakers Versie met reacties

Hieronder de tekstversie van het Trouw-stuk met links naar relevante informatie elders op deze knipselkrant
Fouten in software bedreigen alledaagse
voorzieningen als openbaar vervoer en stroom.
Vreemd genoeg zijn er geen wetten voor de
productie van software.

De wereld kan niet meer zonder computers en
software.  Maar fouten in software kosten Europa
en de Verenigde Staten inmiddels ruim 200
miljard euro per jaar, en nog erger, ook
mensenlevens.  Terwijl veevervoer aan strenge regels
moet voldoen, mag iedereen zich programmeur
noemen.  Een kleine stroomstoring in Duitsland
leidde er vorig jaar door aan elkaar gekoppelde
computerssystemen toe dat in Marokko het licht
uitviel, dat miljoenen Fransen zonder stroom
kwamen te zitten en overal treinen stilstonden.

Treinen die stranden door software zijn ook in
Nederland een bekend fenomeen, recent bijvoorbeeld
nog wekenlang in Twente.  De auto is niet altijd
een alternatief:  Mercedes moest 1.3 miljoen
auto's terugroepen naar de garage om software
te vervangen.
 
Chips zijn tegenwoordig bijna overal in verwerkt,
en daarmee komt iedereen ook voortdurend software
tegen.  Dat begint 's morgens al bij de wekker,
een koffiezetter, radio of tv, de telefoon, de
auto of de trein, het stoplicht, de
kaartjesautomaat, benzinepomp en pinpas; en dan
moet de werkdag nog beginnen.  Nu de wereld zo
sterk afhankelijk is geworden van software,
lijkt het logisch dat die software aan de
strengste eisen moet voldoen.  Maar dat is
in het geheel niet het geval.

"Geen wet schrijft voor dat software geschreven
moet zijn door iemand die daarvoor gelicenseerd
is", constateert Chris Verhoef, hoogleraar
informatica aan de Vrije Universiteit in
Amsterdam.  "Ook de mensen die softwareprojecten
moeten managen, hoeven geen papieren te hebben.
Gebrek aan professionaliteit kan op veel
onderdelen van de automatisering een probleem
zijn."  Zulk falen heeft al tot spectaculaire
missers geleid.  Zo bleek kort geleden dat een
Amerikaanse Marsrobot tot zwijgen is gebracht
door een klungelige softwarefout.  Een eerdere
Marsmissie mislukte omdat in de software meters
en voeten door elkaar waren gehaald.  De grootste
Europese raket, de Ariane V, ontplofte door
foutjes van programmeurs.  "Dat zijn slechts de
mediagenieke softwarefouten, en misschien niet de
belangrijkste", relativeert Verhoef.  Waar hij
zich veel drukker om kan maken zijn de problemen
die zich in het dagelijks leven kunnen voordoen.
Dat begint bij ogenschijnlijk onschuldige
kwesties: "Je belastingaanslag klopt niet, de
telefoon doet het een tijdje niet, de pc
loopt vast.  Allemaal hinderlijk, maar ach, je
belt eens naar de belasting, je herstart de pc
en na een uurtje is de zaak meestal weer
opgelost."  Erger wordt het als de fouten een
bredere uitstraling krijgen.  "De haven van
Rotterdam is vorig jaar met iets meer dan een
procent gegroeid, tegen meer dan tien procent
groei voor de havens van Hamburg en Amsterdam.
Een van de redenen is een automatiseringsprobleem
bij de containeroverslag in Rotterdam.  Dan gaan
fouten plotseling veel geldkosten"

En het kan nog erger.  In 2003 loopt een
Nederlandse dochter van het chemiebedrijf ICI
door softwarefouten veel orders mis en brengt
zo ICI in financiele problemen.  "De aandeelhouders
van ICI worden op een dag 43 procent armer.
In hetzelfde jaar gaat de Nederlandse
lingeriefabrikant Iduna failliet
door automatiseringsproblemen, en sleept even
later het moederbedrijf Van Heek Tweka mee in
haar val.  Dat zijn misschien niet zulke
mediagenieke gebeurtenissen, maar het zijn wel
financiele aardbevingen."  De bekendste financiele
'software-aardbeving' deed zich eind 2005 voor
op de beurs van Tokio.  Een handelaar wilde
daar een aandeel verkopen voor 610.000 yen,
maar vertikte zich en bood er 610.000 aan voor
een yen.  Hij zag zijn fout meteen, wilde die
ook onmiddellijk herstellen, maar een computerstoring
maakte dat onmogelijk.  Tien minuten later had
hij een schade van omgerekend 280 miljoen euro
op zijn naam staan, met dank aan een fout in de
software van de beurs.

Terwijl er voldoende voorbeelden zijn van
gebrekkige software en de soms ernstige gevolgen
daarvan, ziet hoogleraar Verhoef niet dat de
Nederlandse overheid daar lering uit trekt.
"Inmiddels heeft die overheid er zelf ook heel
direct mee te maken.  De belastingdienst krijgt
nu volop kritiek vanwege problemen veroorzaakt
door softwarefouten.  En de treinen staan door
softwareproblemen bij ProRail veel te vaak
stil.  De reactie van de politiek is dan om de
top van die diensten te vervangen of onder
curatele te stellen, want 'die mensen doen het
niet goed'.  Maar in feite gaat het om een gebrek
aan professionaliteit bij de software.  De
top van ProRail vervangen helpt helemaal niet.
Softwarefouten zijn niet iets van nu en niemand
kan garanderen dat de nieuwe software van
ProRail straks foutvrij zal zijn."

Dat de professionaliteit van programmeurs nogal
uiteen kan lopen, hoeft niet te verbazen.
'Programmeur' is namelijk een vrij beroep.
Niemand hoeft een diploma te laten zien om zich
als programmeur te kunnen vestigen.  Maak een
leuk programma of een mooie website en je bent
in business.

Dat moet hoognodig veranderen, vindt niet alleen
Verhoef maar bij voorbeeld ook Bas Linders,
die als hoofdredacteur van het vakblad
Automatisering Gids de branche jarenlang
nauwlettend volgde.  "Als creatieve geesten
zonder diploma een nieuwe website voor jongeren
maken, is dat prachtig.  Maar als de veiligheid
van een treinreiziger in het geding is, wil je
de grootst mogelijke zekerheid dat de software
deugt."

Twee jaar geleden opperde Linders om een Ict-Effect
Rapportage (IER) in het leven te roepen, naar
analogie met de Milieu-Effect Rapportage (MER).
"Voordat tot een groot automatiseringsproject
wordt besloten, zou je moeten onderzoeken wat
de mogelijke negatieve effecten ervan zouden
kunnen zijn.  De huidige automatiseringsproblemen
bij de belastingdienst waren voorspelbaar.  Vanuit
ICT-oogpunt is dat project echter geslaagd:
slechts een procent foute aanslagen.  Maar voor
de politiek zijn die 60.000 verkeerde aanslagen
onacceptabel.  Twee jaar geleden
heeft de Tweede Kamer het idee van de IER
besproken, en vervolgens besloten dat de politiek
zich daar toch vooral niet mee moet bemoeien."

Verhoef vreest dat als er niet wordt ingegrepen
het explosief groeiende gebruik van software
tot een ware stortvloed aan problemen gaat
leiden, waarbij sommige problemen voor ongekend
grote schades zouden kunnen zorgen:  "Niemand
weet bijvoorbeeld precies wat de faalkans is
van de Maeslantkering."  Het hart
van deze beweegbare afsluiting van de Nieuwe
Waterweg bij Hoek van Holland bestaat uit
software.  Verhoef: "Het mag hoogstens eens in
de tienduizend jaar fout gaan, wat hoogst
onwaarschijnlijk is voor software.  Falen heeft
talloze doden tot gevolg en de economische schade
is niet te overzien."

Nu vallen er doden door softwarefouten.  In
de VS is tien jaar lang het succes van zogeheten
hartdefibrillatoren onderzocht.  Er werden
zeer veel levens mee gered, maar door fouten in
de elektronica en software overleden toch nog
300 mensen die ook gered had kunnen worden.  Volgens
Linders zou zo langzamerhand het verbeteren
van de ICT-opleidingen toch de hoogste prioriteit
moeten hebben.  Verhoef stelt zich nog iets
bescheidener op.  "Ik zou al heel blij zijn
als de overheid een inventariserend onderzoek
zou laten doen:  hoe groot is het probleem,
wat moeten we als eerste aanpakken.  Maar zelfs
dat komt er in Nederland nog niet van."

Zulke onderzoeken zijn elders al wel gedaan en
leverden verontrustende cijfers op, aldus
Verhoef: "In de VS en West-Europa samen wordt
op jaarbasis voor 290 miljard dollar aan falende
IT-systemen weggegooid, elk jaar weer.
In Nederland moet het ook om grote bedragen
gaan, want we zijn een relatief grote
IT-uitgever."

In Engeland heeft men zich al wat nadrukkelijker
dan in Nederland achter de oren gekrabd, weet
de Amsterdamse hoogleraar: "Daar kwam men tot
de conclusie dat de problemen mede veroorzaakt
worden door de algehele afwezigheid van een
collectief professionalisme in de IT-industrie,
plus inadequaat onderricht aan zowel klant als
leverancier op alle niveaus.  De voorziene
gevolgen hebben daar ook alle tekenen van een
zondvloed: men voorspelt ernstige en langdurige
negatieve gevolgen voor de Engelse economie."

FOTO ONDERSCHRIFT:
Printplaat van een computer.  Om dit te laten
werken is software nodig.  

LEADER: Veiligheid vergt deugdelijke software

Vincent Dekker

Meer weten over de wondere wereld van ICT 
in Jip en Janneke taal? Ga dan naar de
knipselkrant van Chris Verhoef

Deze tekst is copyright van Dagblad Trouw.
Niets van deze uitgave mag zonder schriftelijke
toestemming van de uitgever worden overgenomen
of worden gepubliceerd.